KARACASU’DA TİYATRO GELENEĞİ, TÜRK OCAĞI VE HALKEVİ
Tiyatro’yu, günümüzde, profesyonel gruplardan izliyoruz.
Televizyonlarda bazı kanallar bize tiyatronun en güzel örneklerini sunuyor.
Geçmiş zamanda Anadolu’daki onlarca şehirde ve yüzlerce kasabada insanlar bugünkü anlamda tiyatro seyredemiyorlar ve tiyatronun eğitici, uyarıcı, öğretici özelliklerinden yararlanamıyorlardı.
Binlerce yıllık tarihi olan tiyatro sanki insanın varoluşuyla beraber doğmuş ve insan hayatının hiçbir evresinde sosyal hayattan eksilmemiştir. Antik Dönem’deki Dionysos bağ bozumu şenlikleri tiyatronun doğuşu olarak bilinir. Hatta tiyatronun başlangıcının MÖ 6. Yüzyıla kadar gittiği söylenilir. Mesela Anadolu’daki ortaoyunları, Karagöz Hacivat, seyirlik oyunlar, meddahlık tiyatronun ilk şekilleriydi ve Anadolu insanı kadar uzun bir geçmişe sahiptir. Kastettiğimiz modern tiyatro ise bize Tanzimatla birlikte gelmişti. Yüz elli yıl kadar önce bizim toplumumuz metne bağlı, dekor, makyaj kullanan konu bütünlüğü arz eden tiyatro eseri olarak 1860’larda Şinasi’nin Şair Evlenmesi yazıldı. Ama ilk defa sahnede 1873’te Namık Kemal’in Vatan Yahut Silistre isimli eseri oynandı.
Karacasu’nun hemen yakınındaki Afrodisias’ta da Antik Dönem’de tiyatro eserleri oynanıyordu. Bu oyunların oynandığı yapılar bugün hâlâ ayaktaydı..
“Karacasu’da tiyatro geleneği” konumuz olduğuna göre “Karacasu’da modern tiyatro anlayışı ne zaman başlamıştır, halkın tiyatro ile ilgisi nedir?” sorularına cevap aramamız gerekiyor.
Karacasu Osmanlının küçük bir kazasıydı. Her Anadolu kazasında, köyünde… olduğu gibi Karacasu’da halk kültürümüzün ögeleri olan masallar, ninniler, türküler, maniler… söyleniyor; ocak başlarında destanlar anlatılıyordu. Kahvelere gelen meddahlar tek başlarına doğaçlama hikâyeler anlatıyorlar, bu hikâyeleri anlatırken de çeşitli karakterleri bir oyuncu gibi ses ve taklit yaparak canlandırıyorlardı.
Bugünkü tiyatroya özelliğiyle biraz daha yaklaşan “ortaoyunu” küçük bir alanda, oyuncunun etrafını çeviren Karacasuluların ortasında, yazılı bir metne bağlı kalmadan doğaçlama olarak anlatıcı olayı anlatırken ses ve müzik unsurlarından da yararlanıyordu. Belki Karagöz Hacivat oyunları eski zamanlarda Karacasu’da seyredilmiştir.
Geçmiş zamanlara ait Karacasu’daki görsel oyunlarla ilgili kayıtlar olmadığı için genele bakarak bu tür oyunların Karacasu’da da olduğunu anlatmak istedim.
Meselâ şu anlatacaklarımı canlı kaynaklardan dinledim. Dramatik öğeler taşıması bakımından önemli bir etkinlik Karacasu’da bilinmeyen tarihlerden son zamanlara kadar vardı. Bu etkinliğin adı da SOHBET GECESİ’ydi. Sohbet Gecesi şöyleydi:
Haftada bir, konuya ilgi duyan erkekler bir evde toplanırlar, bir başkan öncülüğünde sıkı bir hiyerarşi içinde o akşam çeşitli oyunlar oynarlardı. Söze, harekete, dikkate, çabukluğa dayanan etkinliklerin yapıldığı bu gecelerde maniler okunur, özellikle tekerlemeler giderek hızlanan bir şekilde geceye katılanlar tarafından tekrarlanırdı. Meselâ geceyi yöneten başkan gruba: “ Bir berber berbere bakmış berber dükkânını açmış. Bir berber de berbere bre berber bu ne biçim berber?” tekerlemesini “Ben söyleyeceğim. Sağımdan başlayarak siz de sırasıyla söyleyeceksiniz.” der ve tekerleme söylemeyi başlatırdı. Başkana tekrar söyleme sırası geldiğinde başkan tekerlemeyi biraz daha hızlı söylerdi. Bu söyleyişte başaramayan kişi hemen diziden ayrılır ve başkanın vereceği ceza ne ise ona katlanırdı.
Bir örnek daha verelim: NÜNNÜCÜK OYUNU.
Sohbet başkanı şunu söylemeye şöyle başlardı:
“Üzüm içi, badem içi
Geldi kondu bir serçe kuşu
Ben cırrıklayamadım sen cırrıkla.“
Bir halka şeklinde oturanlar başkanın söyleyişinden sonra yukarıda anlattığımız gibi sağdan başlayarak bu sözleri tekrar ederler sıra başkana geldiğinde bu sefer sözleri tekrar hızlı söyler. Bu giderek hızlanan tekrarlayış tekerlemeyi söyleyemeyen veya yanlış söyleyen oluncaya kadar devam ederdi. Söyleyemeyen veya yanlış söyleyen hemen halkanın ortasına çıkarılır, başkan yardımcısı başkana: “Başkan bunun dili dönmüyor, nasıl döndürelim?” diye sorar. Başkan da bazen büyük bir peşkirin ucuna sert bir cisim koyarak oluşturulan vurma peşkiriyle söyleyemeyene meselâ 10 kere vurun derdi.
Dikkat, çabukluk isteyen bu oyun, hem ekip olmayı hem de kişilerin dil becerilerinin, dikkatlerinin artmasını sağlardı. Bu gecelerde tiyatral anlamda oyunlar da vardı. Meselâ KÜTÜK OYUNU.
Geceye katılanların oluşturduğu kişiler karşılıklı iki sıra hâline getirilir. Sıradaki herkes karşı sıradaki bir kişiyle eşleştirilirdi. Başkan sıralananlardan birinin sırtına ağır bir çam kütüğü bırakınca sırtında ağır bir kütük olan oyuncu, eşine: “Eşim eşim sırtımda bir yük var, yük bastı.” dediği anda dikkat kesilen eş oyuncu: “Sen götürme Mehmet götürsün.” demeyi ne kadar çabucak başarırsa bu eş, sırasını Mehmet’e savmış olurdu.
Beceremeyenler grup başkanının vereceği cezayı aynen çekmek zorundaydılar. (1)
Karacasu on yıllarca sürdürdüğü SOHBET GECELERİ’NDE eğlenirdi, seyrederdi, edep erkan öğrenirdi, disipline olurdu. Bazılarımızın görme şansına sahip olduğu bayramlarda sunulan DEVE VE ARAPLARIN gösterisini de unutmamak lâzım.(2)
Bugün anladığımız anlamda tiyatro mu idi bunlar? Tabii ki hayır.
Ancak geleneksel izler ve drama unsurları içeren seyirlik oyunlardı. Maalesef unutuldu gitti.
Bugünün tiyatro anlayışı anlamında sahnede oynanan oyunlar dersek temsil, piyes ismi altında sahne oyunlarının Cumhuriyet’le birlikte kasabamızda görülmeye başladığını söyleyebiliriz.
Karacasu’da tiyatro geleneğinin okul temsilleriyle ve özellikle halka yayılış anlamında Halkevleri çalışmalarıyla başladığını düşünüyorum.
1923-1950 yılları arasında Karacasu’daki tiyatro etkinliklerinin nasıl gerçekleştiğine, ne gibi eserler oynandığına dair belgeler pek az. O zamanın kaynaklarını taradığımızda çok az olsa da bazı kayıtlara rastlıyoruz. O zamanın kayıtlarına göre Türkiye genelinde Vatan ve Vazife, Yanlış yol, Akıl idarehanesi, Gün Doğarken, Alpaslan… gibi eserlerin oynandığını biliyoruz. Karacasu’da bu eserlerin bazılarının oynandığını söyleyebiliriz. (Okul piyesleri ve Halkevi’nin oynayacağı tiyatro metinleri Millî Eğitim Bakanlığı tarafından ve Halkevleri il merkezlerinden gelirdi.)
- Yıl Kutlamaları Kanunu’nda; kutlamalar sırasında konferanslar, okul temsilleri verilmesi önerilir. Bu kanun gereği Aydın ve ilçelerinde Cumhuriyet anlayışının, yeni yönetimin, Devrimlerin … halka anlatılması için yapılacakların anlatılmakta olduğu görülür. Kutlama programlarında okulların temsiller vermesi istenmekte hatta okul temsillerine civardaki köy ahalisi de davet edilmektedir
Karacasu’nun Ankara merkezli bu kültürel etkinliklerin dışında kalması olası değildir. Başaran’da bile 10. Yıl Kutlamaları içerisinden bir örnek verirsek Başaran İlkokulu “Yarım Ağa” isimli oyunu Başaranlılara sunmuş, civar köyler bu temsili izlemek için Başaran’a gelmişlerdir(3). Meselâ o zamanın Aydın gazetelerinden 17 nisan 1940’da Nazilli Çocuk Esirgeme Kurumunun hazırladığı YETİMLER piyesini oynamak için Karacasu’ya gideceği haberi vardır.
Bunlara bakarak Karacasu’da “temsil, piyes anlamında” tiyatro çalışmalarının en azından okullar aracılığıyla Cumhuriyetle beraber başladığını Karacasu’daki Türk Ocağı, sonra da 19 Şubat 1939’da kurulan Karacasu Halkevi(4) aracılığıyla esnafın, memurun, öğrencinin… rol aldığı temsillerle halka doğru taşındığını saptıyoruz. Bu temsiller; yazılı metin, dekor, makyaj, karakter, tip, sahne ve seyirciler gibi unsurları bir araya getirmesi bakımından modern tiyatro anlayışının Karacasu’da var olmasını sağlamıştır.
Bu piyeslerde vatan, bayrak, aile sevgisi, bilginin, okumanın önemi, tarihî konular, Cumhuriyet’in güzelliği, geri anlayışların yerilmesi… gibi konular işlenirdi. 1939’dan sonra Karacasu’daki kültür ve tiyatro çalışmalarının ana merkezi Halkevi idi. Karacasu Halkevinin temsil, spor, kütüphane, köycülük ve güzel sanat kolları vardı. Halkevinin temsil kolu temsil çalışmalarıyla tiyatroya ilgi duyan memurun, esnafın, öğrencinin, öğretmenin … bir araya gelmesini sağladı. O zamanın ulaşım şartları düşünüldüğünde tiyatronun köylere kadar ulaşmasında bu temsillerin büyük katkısı oldu. Gerek bu oyunların hazırlanış aşamasında gerek farklı izleyici grupları önüne ulaşmasında tiyatro katkı sağladı. Seyircilerin aynı sahne önünde, aynı oyunu izlemelerini, aynı duyguları hissetmelerini, aynı kaynaktan beslenmelerini sağladı. Öğretmenin, memurun, esnafın, işçinin aynı oyunları oynarken kaynaşmalarını da sağladı.
Yine bir örnek verirsek 1942’de Karacasu Kaymakamı Hikmet Akman’ın eşi Nigar Akman’ın çalışması halkın aydınlatılması konusunda sahnenin nasıl kullanıldığının bir örneğini verir. 11 Haziran 1942 tarihli VAKİT gazetesinin haberine göre Nigar Akman Karacasu’da Yardımseverler Derneği’ni kurar. Bu dernek aracılığıyla şöyle bir çalışma gerçekleştirir. Kadın giysilerinin zaman içinde nasıl değiştiğini tablolar üzerinde resmeder sonra da bu giysileri diktirerek sadece kadınların katıldığı bir sahne gösterisinde Karacasulu kızlarımıza giydirerek sahnede sunar.
O zamanın ulaşım şartları düşünüldüğünde tiyatronun köylere kadar ulaşmasında Halkevi temsil kollarının büyük katkıları oldu, oyunların hazırlanmasını ve farklı izleyici grupları önünde sahnelenmesini mümkün kıldı. Dikkat edilirse Karacasu halkı 1923’ten itibaren 1951’e kadar önce okul temsilleriyle, Türk Ocağı’nın ve Halkevi’nin çalışmalarıyla, ara sıra çevredeki Halkevlerinin, Çocuk Esirgeme Kurumunun temsilleriyle tiyatro eserleri seyretmişti. Tiyatronun kendine özgü ortamını solumuştu, Muhsin Ertuğrul’un dediği gibi temsillerde bir ocakbaşında toplanmıştı,orada düşünmüştü, öğrenmişti, hissetmişti.
Karacasu’daki temsil gösterileri için ÇUKURHAN(Esi Belediye binası ile Rüşdî Türbesi arasında) KIZ MEKTEBİ(Bugünkü Esnaflar Odası) GÜNGEN SİNEMASI(Bugünkü Dedeolıuk Kahvesi karşısı) yaz aylarında da Kahvederesi’nde bugün lokantanın olduğu yer, okulların küçük salonları, bugünkü Ziraat Bankasının üstü kullanılırdı.
Halkevleri 1951’de kapatıldıktan sonra bir tiyatro eserini sahnede oynama ve bir eseri sahnede oynanırken o eseri seyretme, o eseri anlama ve yaşama tutkusu Karacasu’da kesintiye uğramamış amatörce oyunlarla devam etmiştir. Akın, Alpaslan, Yarım Osman, Mavi Yıldırım, Kanun Adamı… gibi oyunlarda fotoğraflarda görüleceği gibi:
İsmail Dönertaş : Şoför
Niyazi Ayan : Zabıta Memuru
Tümer Özder : Radyocu
Hamdi Özder : Manifaturacı
Kemal Akşit : Mahkeme Başkatibi
Adem Çalışkan : Kaymakamlıkta Memur
Hasip Küçükyörü : Belediye Elektrikçisi
Mustafa Görgülü : Belediye Fen Memuru
Mehmet Atçalı : Ayakkabıvcı
Orhan Kavurmacı : Esnaf
Zihni Doyurum : Kasap
İbrahim Karabay : Tuhafiyeci
İbrahim Demirel : Şoför
Fahri Kırkır : Orman Bölge Şefi
Yalçın Bezci : Öğretmen
görev alan Karacasululardı.
Türkiye’de Halkevleri dernek statüsünde tekrar açılmaya başlanınca Karacasu’da da ikinci kez halkevi açılmış ve 1980’de Halkevlerinin kapatılmasıyla da kapanmıştır.
1970 yılında Karacasu Halkevi Başkanı Ortaokul Müdürü Mustafa Nalçın’dır. Onun ifadesiyle 1970’de Karacasu Halkevi yöneticileri Mustafa Nalçın, İsmail Dönertaş, Aypar Binici, İbrahim Demirel, Niyazi Ayan, Fahri Kırkır…dır.
Bu ikinci kuruluşta ilk halkevi çalışmalarına katılmış kişiler vardır. Niyazi Ayan, İsmail Dönertaş 1951 öncesi çalışmalara katılmış Karacasululardır. Yani bir eski tiyatro damarı vardır ve yaşamaya devam etmektedir.
Pusuda(Cahit Atay), Teneke(Yaşar Kemal), Ağaçlar Ayakta Ölür(Alejandro Casona), 72. Koğuş(Orhan Kemal) gibi eserler gündüzleri öğrencilere geceleri de yetişkinlere yerel oyuncuların oyunlarıyla Güngen Sineması sahnesinde sunulur. Halkevi tarafından dışarıdan organize edilen tiyatro grupları Karacasu’ya getirilir. 1972’de Karacasu ‘yu Sevenler Ortaokulu’nun bahçesinde Ziraat Bankasının sponsorluğunda bir sahne hazırlanır ve bu sahnede PUSUDA oyunu sahnelenir. Fotoğraflar içinde bu oyunun finali sunulmaktadır. Mesela kasabanın o zamanki kaymakamı Sudi Kocaimamoğlu TENEKE romanını senaryo hâline getirir. Bu çalışmaların yanında Karacasu Halkevi profesyonel tiyatro gruplarıyla anlaşarak Karacasu halkının profesyonel oyunları ve oyuncuları görmesini sağlar.(5)
Sizlere sunduğumuz temsil fotoğraflarının birkaçı 1964’e aittir. Sunduğumuz diğer fotoğraflar da devamındaki yıllarda Karacasu’da tiyatro geleneğinin nasıl sürdüğünün kanıtları.
Karacasu’da öğretmenlik yaptığım zamanlarda 1970-1996 yılları arasında önce ortaokul sonra lise olarak her yıl halka temsiller verilmiştir. Aynı yıllarda bütün diğer okullarda her yıl temsil etkinliklerini sürdürülmüştür.
Karacasu’daki tiyatro geleneğinin nasıl kökleştiğini anlatmak için yaşanmış bir anıyı anlatmakta fayda vardır. 1972’de Halkevinin ve Kaymakam Sudi İmamoğlu öncülüğünde hazırlanan Teneke oyunu Güngen Sineması’nda halka sunuldu. Salon ve balkon tamamen doluydu. Seyirciler oyunu çıt çıkarmadan, yerlerinden hiç kıpırdamadan büyük bir
Dikkatle izlediler. Aynı oyun Tavas’ta Kurum Sineması’nda oynanmak istendi. Gişeye gelenler “Akşam ne var, diye sorduklarında tiyatro var denildiğinde dönüp gidiyorlardı. O gece Tavas’ta Karacasu’da tam dolu salona oynanan oyun on- on beş kişiye oynanabildi.
SONUÇ:
Karacasu’da modern tiyatronun Cumhuriyetle birlikte başladığını görüyoruz. Tiyatro çalışmaları daha çok okullarla, o zamanın Yardımseverler Derneğiyle, Türk Ocağıyla, Halkevi ile sürdürülmüştür. Bu kuruluşlar yeni idare biçimini halkın tam kavramasına, halk kültürünün, halk sosyalliğinin gelişmesine katkıda bulunmuştur. 1970’li yıllarda da Karacasu Halkevi önemli eserler oynamış, profesyonel grupları kasabaya getirerek, geceler tertip ederek eski dönemlerin tiyatro geleneğini sürdürmüştür. Okullar bütün zamanlar içinde hazırladıkları piyeslerle Karacasu’daki tiyatro geleneğini beslemişlerdir. Okullar bugün de aynı özelliklerini sürdürmekte hatta Karacasu Belediyesi yıl içinde tıpkı okullar gibi halkımıza temsiller sunmaktadır.
Hüseyin KURUÜZÜM
Kasım 2026, Aydın
1-Yaşar Bilcenoğlu, Karacasu Cuma Mah. 82 yaşında, Tlf: 0 534 31134
2- Hüseyin Kuruüzüm, Geçmişten İzler, İtimat Mat.Aydın2025, s.111
3- Dr. Günver Güneş-Mehmet Emin Elmacı, Tek Parti Dönemi’nde Aydın’da Cumhuriyet Bayramı Kutlamaları, Zeus Yayınevi, İzmir 2013
4-Doç. Menderes Akdağ,Ege Bölgesi, Halkevleri Çalışmaları, Atatürk Yolu Der., s.401-415
(1939’da Halkevi Başkanı Mustafa Akay’dı. Tiyatro, köycülük, kütüphane,spor ve güzel sanatlar diye beş kolu vardı. Binası yoktu. Ancak hemen halk arasında o günün parasıyla 1200Tl toplanarak bankaya ya tırıldı. Haftada bir
konferans verilirdi. Radyo dinleme günü halkın ilgi gösterdiği bir gündü.Kütüphanesinde 786 kitabı vardı. Öğretmenler faaldi. BCA Aydın İli Karacasu inşaatı Belge 1831939 490-1-0-3)
5- Mustafa Nalçın,1943 doğumlu,Bahriye Üçok Mah. Güneş Apt. 35/2, Tel: 0 535 926
